Đến dự Lễ tưởng niệm Đại lão Hoà thượng Thích Trí Hải có đại diện các ban ngành gồm: Hội đồng Chứng minh Giáo hội Phật giáo Việt Nam, Ban Trị sự Phật giáo các tỉnh, thành; Viện Nghiên cứu Tôn giáo, thuộc Viện Khoa học Xã hội Việt Nam; Ban Dân vận Trung ương; Ban Tôn giáo Hà Nội; Sở Nội vụ tỉnh Nam Định, PA38 tỉnh Nam Định; UBND, UBMTTQ, Ban Tôn giáo-Dân tộc, Sở Nội vụ Thành phố Hải Phòng; UBND huyện Hải Hậu, xã Hải Trung, gia tộc họ Đoàn và toàn thể tăng, ni, Phật tử trong cả nước đã đến dự.
Hoà thượng Trí Hải là người có đóng góp quan trọng trên nhiều lĩnh vực cho sự phát triển Phật giáo Việt Nam thế kỷ XX. Riêng với phong trào chấn hưng Phật giáo nửa đầu thế kỷ XX, đóng góp quan trọng của Ngài thể hiện ngay từ giai đoạn vận động chấn hưng Phật giáo cuối những năm 1920.
Hoà thượng thế danh Đoàn Thanh Tảo, pháp danh Thanh Thao, hiệu Trí Hải, sinh năm 1906 tại xã Hải Trung, huyện Hải Hậu, tỉnh Nam Định. Năm 17 tuổi (1922), Ngài xuất gia quy y với sư cụ Thông Dũng chùa Mai Xá, huyện Lý Nhân, tỉnh Hà Nam. Một tháng sau khi xuất gia, Ngài được thọ giới Sa di. Năm 20 tuổi (1925), Ngài thọ giới Cụ túc. Năm 25 tuổi (1930), Ngài bắt đầu trụ trì chùa Phú Đa, xã Yên Lập, huyện Bình Lục, tỉnh Hà Nam. Một năm sau đó, sư phụ chùa Mai Xá viên tịch, Ngài trở về trông coi chùa Mai Xá.
Để vận động chấn hưng Phật giáo, Ngài cùng các đồng chí của mình đã thành lập ra các tổ chức Phật giáo ở Miền Bắc như “Lục Hoà Tịnh Lữ” (năm 1929) và “Phật Học Tùng Thư” (năm 1932). Sự hoạt động rất tích cực và đầy hiệu quả của các tổ chức Phật giáo này, nhất là tổ chức “Phật Học Tùng Thư” đã dẫn đến sự ra đời của “Hội Phật Giáo Bắc Kỳ” vào tháng 11 năm 1934.
Đầu năm 1937, Ngài cùng với Thượng toạ Mật Thể (Hội Phật học An Nam) được cử sang Trung Quốc để khảo cứu Phật giáo Trung Hoa. Tại Trung Quốc, hai nhà sư trẻ của Việt Nam đã được gặp lãnh tụ xuất sắc nhất của phong trào chấn hưng Phật giáo ở Trung Quốc là Hoà thượng Thái Hư. Năm 1938, Ngài và nhà sư Đại Hải (Đỗ Danh Giao) chùa Dâu, huyện Thuận Thành, Bắc Ninh, được Hội Phật giáo Bắc Kỳ cử sang Lào và Thái Lan lập Chi hội Phật giáo Việt Nam Hải ngoại và đặt quan hệ Phật sự với Phật giáo hai nước này.
Về công tác trùng tu và xây dựng cơ sở vật chất. Năm 1938, sau khi trở về từ chuyến tu học ở Trung Quốc, Ngài đã đứng ra tái thiết toàn bộ ngôi chùa Quán Sứ với quy mô và kiến trúc mới. Năm 1940, Ngài là người vận động kinh phí phục vụ cho kế hoạch trùng tu khu danh lam Trúc Lâm Yên Tử. Năm 1943, Ngài soạn thảo dự án kiến thiết một đại tùng lâm trên diện tích 20 mẫu ở huyện Thường Tín, Hà Đông, dự kiến xây dựng trong vòng 10 năm với đầy đủ hạng mục như: chính điện (rộng 3.000m2), nhà Pháp bảo (3 tầng, rộng 500m2), nhà Tổ và nhà Tăng (2 tầng), trường học, nhà thương, nhà dưỡng lão, nhà in, và khu nghĩa trang. Năm 1953, Ngài là Trưởng ban Hưng công xây dựng Trường Vạn Hạnh và chùa Hàm Long (Hà Nội) của Hội Tăng già Bắc Việt. Năm 1954, Ngài là người thiết kế và phụ trách thi công xây dựng chùa Hội Phật giáo Hải Phòng (chùa Nam Hải).
Về công việc từ thiện xã hội. Cuối năm 1944 đầu năm 1945, Ngài cùng với các đồng chí của mình như Thượng toạ Tố Liên, cư sĩ Thiều Chửu,… lập ra Tổng hội Cứu tế đặt tại chùa Quán Sứ để giúp đỡ những người đói khổ, dựng một Cô Nhi viện nuôi dưỡng và dạy nghề thủ công cho hơn 200 trẻ mồ côi, trẻ em bị mất liên lạc với gia đình trong hoàn cảnh chiến tranh ác liệt. Tổng hội Cứu tế còn lập một trại nuôi đồng bào bị đói tại Ngã Tư Vọng - Giáp Bát (Hà Nội) cứu đói cho hàng nghìn người. Với những kết quả đáng kể đạt được, Ngài được mời làm cố vấn Bộ Cứu tế Xã hội của Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hoà. Trên cương vị cố vấn, Ngài được tham dự cuộc họp đầu tiên của Bộ Cứu tế Xã hội tại Trường Viễn Đông Bác Cổ, dưới sự chủ toạ của Chủ tịch Hồ Chí Minh, thành lập Ban Cứu đói Thủ đô.
Về công tác biên soạn và dịch thuật kinh sách. Đây là một công việc được Ngài chú trọng ngay từ giai đoạn vận động chấn hưng Phật giáo. Bởi vì, đúng như Ngài đã nhận định và cổ xuý, việc biên dịch kinh sách Phật giáo Hán ngữ sang chữ Quốc ngữ sẽ giúp chư tăng và thiện tín hiểu Phật giáo hơn, tránh được sự mê tín, từng là một trong những nguyên nhân quan trọng khiến Phật giáo nước nhà suy vi. Theo thống kê chưa đầy đủ, ngoài hàng trăm bài báo đăng trên các tờ Đuốc Tuệ, Phương Tiện,… Ngài đã biên soạn và dịch thuật gần 40 tác phẩm, trong đó đáng chú ý như: Nhập Phật nghi tắc, Nghi thức tụng niệm, Giáo dục gia đình, Truyện Phật Thích Ca, Phật học ngụ ngôn, Kinh Thập Thiện, Lục Độ Tập Kinh, Luận Quán Tâm, Phật giáo Việt Nam, Phật giáo Triết học, Trúc Lâm Tông Chỉ Nguyên Thanh, Duy Ma Cật, Viên Giác, Phật học phổ thông, Phật học vấn đáp, Phật hoá tiểu thuyết, Nhân gian Phật giáo đại cương,v.v… Năm 1950, Ngài thỉnh Đại Tạng Kinh từ Nhật Bản bổ sung vào Thư viện chùa Quán Sứ làm tư liệu nghiên cứu và dịch thuật cho tăng ni và thiện tín.
Về việc đề cao tư tưởng "Nhân gian Phật giáo". Ngài là người sớm tán thưởng và tích cực ủng hộ tư tưởng "Nhân gian Phật giáo" được Hội Phật giáo Bắc Kỳ tiếp thu từ một trong những nội dung chính của phong trào chấn hưng Phật giáo ở Trung Quốc do Hoà thượng Thái Hư lãnh đạo. Từ năm 1935 đến năm 1954, Ngài đã viết gần 200 bài đăng trên các tờ báo Phật giáo như Đuốc Tuệ, Tinh Tiến, Tin Tức Phật Giáo, Diệu Âm. Phương Tiện, và một số sách như Gia Đình Giáo Dục, Kinh Thập Thiện, Cái Hại Của Vàng Mã,... trong đó hầu hết, trực tiếp hoặc gián tiếp, đề cập đến tư tưởng "Nhân gian Phật giáo". Tất cả những ý tưởng trên được Ngài tổng hợp lại và lý luận hoá trong tác phẩm Nhân Gian Phật Giáo Đại Cương, viết năm 1971. Theo sự phác thảo này của Ngài, nhân gian Phật giáo là một khu vực xã hội Phật giáo thuần tuý, nằm song song bên trong một xã hội thực tế. "Quốc độ Phật giáo" theo sự hình dung của Ngài có các đơn vị hành chính, các cơ quan đoàn thể chia theo lứa tuổi, giới tính, nghề nghiệp; có kinh tế, văn hoá, xã hội, thương mại, du lịch riêng biệt. Tất cả được vận hành một cách hài hoà để tạo ra một xã hội không có tệ nạn, không có kẻ xấu, không có giai cấp giàu nghèo, mọi người đều bình đẳng với nhau, đều phát tâm tu thiện làm lành, từ bi cứu khổ. Đó là một dạng thức xã hội lý tưởng tạm định danh là "Chủ nghĩa xã hội Phật giáo".
Trong cơ cấu tổ chức của Tổng hội Phật giáo Việt Nam, thành lập năm 1951, Ngài được bầu làm Phó Hội chủ. Năm 1952, Giáo hội Tăng già Việt Nam được thành lập, Ngài được bầu làm Trị Sự trưởng Tổng Trị sự.
Năm 1979, Ngài viên tịch tại chùa Hội Phật giáo Hải Phòng, hưởng thọ 74 tuổi đời, 57 tuổi hạ.
Cả cuộc đời hoạt động của Hoà thượng Trí Hải là một sự phấn đấu vươn lên kiên trì vượt qua mọi trở ngại, làm được nhiều việc lớn vì Đạo pháp và Dân tộc. Trong hoạt động của mình, khi gặp khó khăn, Ngài luôn tâm niệm: “Cũng như con cá sống, càng bị ngược nước càng cố tiến lên, việc có khó mới là những việc của người có chí lớn”.
Có thể khẳng định, những người con Phật xuất chúng như Ngài đã giúp Phật giáo Việt Nam luôn vượt qua được những thời đoạn khó khăn để phát triển trường tồn cùng dân tộc.
Tin: Lê Tâm Đắc
Ảnh: Lý Trọng Cường
